Còn chăng hồn đô thị Việt?

Bước vào thời đại kỹ thuật, tàn phá ghê gớm của chiến tranh đã để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng. Khi xây dựng tái thiết lại, con người cũng từng bỏ qua việc phục hồi di sản văn hoá cũ.

Sài Gòn xưaCuộc sống của người Sài Gòn xưa. Ảnh: LIFE

Cho nên, rất sớm vào những năm sau Thế chiến I ở châu Âu, “Hiến chương Athens” ra đời, tiếp theo là Tuyên ngôn của “Nghị hội quốc tế các kiến trúc sư hiện đại” (C.I.A.M) nhấn mạnh đến việc phải rất thận trọng và nhân văn trong công tác quy hoạch đô thị, làm tốt 5 mục tiêu do Hiến chương đề ra: nhà ở, giải trí, việc làm, giao thông và di sản lịch sử.

Không thể tự đóng cửa với quá khứ!

Trước hết đó là không nên vội vã, tự đóng cửa với quá khứ, làm mất bản sắc của chính mình, phá bỏ những thành quả của thế hệ đi trước. Kiến trúc sư Richard Enland từng lưu ý: “Để có thể hiểu về một khu vực cụ thể, chúng ta cần có những hồi ức về nó”. Vào năm bản lề chuyển đổi thế kỷ 1999, Hiến chương Bắc Kinh công bố tại đại hội Kiến trúc sư Quốc tế UIA cũng khuyến cáo: “Lưu giữ bản sắc địa phương là một đề tài chung trong một tương lai chung”, đã cảnh báo nguy cơ bản sắc của từng đô thị đang bị đồng hoá.

Ở Anh, từ năm 1942 giữa lòng Thế chiến II, Abeccrombi đã đưa ra ý tưởng ngừng phát triển London cũ, hình thành vành đai xanh lớn quanh London để bảo vệ và xây dựng tám thành phố vệ tinh khác. Quốc hội Anh đã thông qua đạo luật “New Town Act” hiện thực hoá công tác quy hoạch xây dựng các thành phố mới, được đầu tư xây dựng theo đúng trình tự và luật đô thị mới. Chính quyền là nhân tố chính thúc đẩy đầu tư cùng với sự linh hoạt của các công ty đầu tư địa ốc. London cũ đã trở thành linh hồn của vùng đại đô thị London.

Đường Đồng Khởi - CatinatCảnh sinh hoạt trên đường Catinat ngày xưa (nay là đường Đồng Khởi)

Có lẽ vùng đô thị (Metropolitan Area) đặc trưng nhất là Paris của Pháp. Bản thân thành phố lõi Paris nằm trong một vùng đô thị Paris, chỉ có diện tích trên 100km2, chiếm 7% diện tích vùng đại đô thị. Người Pháp đã thành công khi đưa ra ý tưởng này để tạo lập cân bằng và giữ được quy mô dân số ở nội thành và phát triển thành phố mới theo đúng quy hoạch. Bản trường ca đô thị Paris thời trung cổ, Paris thời cổ điển, Paris thời Haussmann thế kỷ 19 và bây giờ là Paris “Kinh đô ánh sáng” – đô thị tiếp nối đô thị cả thời gian và không gian – chính là cái hồn của Paris nổi tiếng.

Việt Nam có vô số kiến trúc, cảnh quan, những phố cổ của người Hoa, người Pháp, người Chăm, người KHMER. Những tinh hoa đó, bản thân chúng đã có cái hồn riêng, chúng ta cần bảo vệ và quy hoạch nó trong tổng thể chung của đất nước.

Tại Hoa Kỳ, thủ đô Washington nổi tiếng là thành phố tuyệt đẹp với những trục đường thẳng kết hợp đường chép đối xứng giữa vùng cây xanh, nằm bên bờ sông Potomac thơ mộng. Kiến trúc sư người Pháp Pierre L’Enfant từ thế kỷ 18 đã hoạch định thủ đô nước Mỹ tương lai như một công viên rừng khổng lồ với tổ hợp trung tâm là Nhà Trắng và điện Capitol nằm kề bên khu phố cổ Old Downtown tuyệt đẹp. Cái hồn của Washington, nơi đặt cơ quan quyền lực cao nhất nước Mỹ, nhờ thế mà trông như một thi sĩ lãng mạn!…

Ở châu Á khi vội vả xây dựng theo hướng hiện đại ngày nay với việc hăm hở phá bỏ di sản đô thị cũ, xây nhà cao tầng chớn chở, phải chăng chúng ta vẫn chưa rút ra được bài học kinh nghiệm của người Nhật Bản. Trong sách Nước Nhật một trăm năm sau Minh Trị đã viết rõ: “Khi người Nhật thời Minh Trị (giữa thế kỷ 19) phải đối phó với một nền văn minh cường mạnh, khác lạ và ngoại lai (của phương Tây), họ đã sốt sắng tìm hiểu và khi nền văn minh này được chấp nhận, họ khôn khéo làm cho nó thích hợp với xứ sở của họ”.

Nhìn tổng quan một vài đô thị tiêu biểu của thế giới chính là để nhìn lại Việt Nam. Chúng ta cần quy hoạch đô thị theo hướng nào sao cho phù hợp nhất với những điều kiện của mình.

Còn chăng hồn đô thị Việt?

Hiện nay ở Việt Nam, do vội vã với trào lưu được gọi là “hiện đại hoá, công nghiệp hoá”, nhiều đô thị đang đứng trước nguy cơ xoá nhoà các di sản của quá khứ, các không gian đô thị đang bị quy hoạch theo cảm tính, phủ nhận nền kiến trúc của các thế hệ trước. Việt Nam có vô số kiến trúc, cảnh quan, những phố cổ của người Hoa, người Pháp, người Chăm, người Khmer. Những tinh hoa đó, bản thân chúng đã có cái hồn riêng, chúng ta cần bảo vệ và quy hoạch nó trong tổng thể chung của đát nước.

 Đường Đồng KhởiĐường Đồng Khởi

Khuynh hướng “tabula rasa” (san phẳng) di sản kiến trúc để xây dựng nhà cửa tuy hiện đại nhưng vô cảm bị lên án khắp nơi. Trong cơn lốc đô thị hoá vội vã, các nước châu Á cũng như Việt Nam cũng đang đứng trước nguy cơ xoá nhoà các di sản của quá khứ, phủ nhận nền kiến trúc của các thế hệ đi trước. Làm như thế, phải chăng chúng ta đang phá bỏ bản sắc đang có và đã được khẳng định để đi tìm một bản sắc mới chưa được công nhận. Và làm như thế chúng ta cũng tự đóng cửa với quá khứ, làm mất bản sắc của chính mình.

Người ta đang nói nhiều đến việc xây dựng bản sắc dân tộc, tiên tiến, hiện đại cho các đô thị Việt Nam, nhưng có một nghịch lý là những gì đã từng đem lại bản sắc độc đáo cho Hà Nội, Huế, Sài Gòn ngày xưa, và còn tồn tại đến ngày nay, thì đang dần bị phá hỏng bởi các công trình cao tầng hiện đại vô cảm với khung cảnh lịch sử xung quanh.

Đi tìm cái hồn cho đô thị còn là biết gắn kết đô thị giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp nối tiến trình lịch sử của nó. Trong khi đó khi đi khắp nước, ta nhìn thấy các đô thị Việt lại đang phình rộng, nhưng bộ mặt đô thị và thẩm mỹ đô thị đang bị biến dạng theo cùng một kiểu. Trong một hai thập kỷ gần đây, hội chứng cào bằng, dễ dãi và sự bao cấp của quy hoạch đô thị biến các thành phố quá đơn điệu, phi bản sắc: kiểu chia lô nhà ống, hàng nhái và giả cổ, nhà dự án đô thị-phòng ngủ buồn tẻ thiếu vắng không gian công cộng, giống hệt nhau từ Bắc chí Nam! Người ta không thấy đặc thù của từng vùng miền khí hậu, địa hình và sinh hoạt của từng địa phương.

 Vòng xoay Lý Thái TổVòng xoay Lý Thái Tổ. Vòng xoay này trực diện bởi đường Lý Thái Tổ – Lê Hồng Phong và Điện Biên Phủ. Ảnh: Giản Thanh Sơn.

Hà Nội với ba mươi sáu phố phường, Hồ Gươm, Hồ Tây… đã đi vào lòng dân Việt, hồn của Hà Nội là ở những địa danh trên. Những ai đến Hà Nội rồi sẽ không bao giờ quên những khoảng không gian tuyệt đẹp với những tỷ lệ vàng giữa các kiến trúc, đường xá, cây xanh quanh hồ, lòng mến khách, sự nhộn nhịp của khu phố cổ. Chính quyền và người dân Hà Nội thật có lý khi ra sức bảo vệ cảnh quan này trước bao cám dỗ của những dự án nhà cao tầng của nước ngoài đòi đặt ở những vị trí đắc địa nhất.

Nhưng phải chăng nay thì cơn lốc thị trường cũng đang hăm doạ thủ đô?

Hồ Gươm, các khu phố cổ, phố cũ trung tâm là linh hồn Hà Nội, đặc biệt khi thủ đô phát triển mở rộng. Cần quy hoạch lại tuyến phố, quảng trường, vườn hoa. Bắt đầu lại từ những công việc nhỏ: tuyến đi bộ xung quanh Hồ Gươm, trả lại không gian công cộng sử dụng sai mục đích, tạo sinh hoạt cộng đồng, vệ sinh lại đường phố văn minh, sạch đẹp, biển quảng cáo nên thu nhỏ, thống nhất, sơn lại tường cho phù hợp…

Đường hoa nguyễn huệVui xuân trên đường hoa Nguyễn Huệ

Mặt khác, trong việc giữ gìn bản sắc và linh hồn Hà Nội, nhiều nhà nghiên cứu quốc tế cho rằng chúng ta thường quên mất yếu tố quan trọng làm nên thành phố, đó là những con người Hà Nội. Nhà nghiên cứu Arnold Koerte lưu ý chúng ta về phố cổ: “Một không gian đường phố hầu như hoàn hảo, cảnh quan rất hài hoà được nổi bật bởi những nhà hướng ra mặt phố, màu sắc và cây cối… Tuy vậy, những con người của nó – những người đem lại cuộc sống và sự đa dạng cho thành phố là những người có giá trị hơn cả”.

Huế là thành phố di sản của Việt Nam có thể nào phát triển đúng hướng với cái hồn lộ rõ là đô thị mới và cũ hoà nhập trong một không gian chung tuyệt đẹp và hài hoà. Nhà Nguyễn đã xây dựng nên kinh đô của mình, người Pháp cũng xây dựng trung tâm bảo hộ cách biệt. Huế hiện đang được phát triển dựa trên cảnh quan đó. Và cái hồn của Huế là hài hoà với thiên nhiên, hiền hoà và bình dị.

Lõi kinh thành Huế hầu như bị huỷ diệt sau tết Mậu thân 1968, nay Huế cũng đang đối mặt với làn sóng xây dựng xô bồ, có nguy cơ phá nát di sản cố đô.

Đà Lạt trong tâm tưởng của chúng ta là một châu Âu thu nhỏ ở Việt Nam. Bản sắc của Đà Lạt là những con đường nhỏ rợp bóng thông, lề đường lát đá, một rừng hoa với những ngôi nhà, biệt thự nằm thấp thoáng trên những ngọn đồi, những thung lũng. Thành phố với vườn và hoa này sẽ rất xa lạ với những đại lộ thênh thang, những nhà phố kiểu Sài Gòn hay cao ốc kiểu Singapore mà người ta đang lăm le xây dựng! Cái hồn của Đà Lạt là duy nhất mà không nơi nào ở Việt Nam có được: Ý đồ xuyên suốt của người Pháp khi khám phá Đà Lạt là xây dựng một thành phố nghỉ dưỡng đặc biệt và đẹp nhất Đông Dương. Họ đã thành công phát triển Đà Lạt có quy hoạch và kiến trúc đẹp, trật tự, nền nếp. Tiếc thay, khi thành phố vào tay người mình thì những bài học xây dựng phát triển đô thị độc đáo đó đã bị bỏ quên và một di sản thiên nhiên và kiến trúc hàng đầu của cả nước ngày càng xuống cấp, quy hoạch xây dựng mất phương hướng, quản lý lỏng lẻo.

Nhà thờ Đức BàCà phê bệt công viên, bên hông nhà thờ Đức Bà (quận 1)

Khi xác định trung tâm Sài Gòn – Hồ Chí Minh bao gồm hai thành phần – khu trung tâm hiện hữu mở rộng và trung tâm mới Thủ Thiêm hiện đại và cao tầng, nên chăng cần khoanh vùng ngay và xác định thêm một thành phần thứ ba – các khu trung tâm lịch sử của thành phố. Đó là các khu Sài Gòn thời Pháp, phố Hoa Chợ Lớn.

“Đi tìm cái hồn cho đô thị còn là biết gắn kết đô thị giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp nối tiến trình lịch sử của nó”

Cha ông ta đã chọn khu trung tâm Sài Gòn cũ làm trung tâm đô thị, người Pháp đến cũng không có sự lựa chọn nào khác để đặt các cơ quan đầu não với những công trình kiến trúc chọn lọc như dinh Toàn quyền, nhà thờ lớn, toà án, nhà hát, bưu điện… Tất cả làm nên một quấn thể kiến trúc với một không gian rộng mở, hòa nhập vào trong khoảng cây xanh, tạo thành một tuyệt tác quy hoạch đô thị vừa lãng mạn vừa uy nghiêm.

Nhưng Sài Gòn không chỉ có khu trung tâm của người Pháp, nó còn đa dạng hơn với khu sinh hoạt Chợ Lớn của người Hoa, luôn sôi động ở các khu phố đầy ắp người và hàng hoá. Và khắp cả thành phố là nếp sinh hoạt trên bến dưới thuyền rất đặc thù của vùng đất phương Nam, với hệ thống kênh rạch, sông ngòi, kho bãi, bến xe tàu toả về các hướng của một “thành phố ngã ba đường”. Nhưng phải chăng nay với cơn lốc kinh tế thị trường những cao ốc vô hồn kiểu quốc tế chung chung đang lấn át di sản quý hiếm còn sót lại đó!

Cái hồn của các thành phố đồng bằng sông Cửu Long như Cần Thơ là cuộc sống trên sông nước, sông ngòi, kênh rạch. Bản sắc riêng nhất của miền Tây Nam bộ là đô thị với những loại nhà phù hợp “trên bến dưới thuyền”, trong vùng khí hậu, địa lý, địa hình tự nhiên. Tiếc là cho đến nay chưa có đề xuất nào về một đô thị đặc thù bản sắc địa phương như vậy.

Đi tìm cái hồn cho đô thị là biết gắn kết đô thị giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp nối tiến trình lịch sử của nó. Để 100 năm sau, một du khách thưởng ngoạn chăm chú ghi chép: “Đây là đô thị thời nhà Lê, thời nhà Lý, thời nhà Trần, thời nhà Nguyễn và…”.

Thật tâm đắc khi cố tổng thống Pháp Francois Mitterrand phát biểu trong chiến dịch quy hoạch lại thủ đô Paris: “Sự hài hoà trong đô thị cũng như trong mọi chuyện không phải tự nhiên mà có, không phải ở đô thị cứ hàng ngày gặp nhau thì sự cô đơn và sự thiếu hiểu biết tự nó mất đi. Quá khứ chỉ để lại trong đô thị di sản sự biết lo toan, tôn tạo nó, tương lai cũng không tự nó đến mà ta phải chuẩn bị cho nó”.

Nguyễn Hữu Thái/ Người Đô Thị

BÌNH LUẬN